Dora's kleren

 Omdat de naam Kafka door niet-lezers alom gebruikt wordt als een label voor dolgedraaide bureaucratie hier de werkelijke Franz Kafka. Kafka was geen maatschappijcriticus, hij beschreef zijn demonen, het schrikbewind in zijn brein.

 Dora Diamant was de enige met wie hij ooit - in Berlijn - samen­woonde. In haar armen stierf hij aan tbc. Hun verhaal is door Michael Kumpfmüller geschreven in 'De heerlijkheid van het leven'. Ze ontmoetten elkaar in Müritz aan de Oostzee in 1923 waar zij in een Joods vakantiehuis werkt.

 Kafka had vele vriendinnen, vooral nadat bij hem tbc was geconstateerd mocht hij zijn ernstige trouwplannen opgeven. Aan het strand kijkt hij naar de meisjes en Dora naar hem: '..hoe hij zwom, hoe hij zich bewoog, hoe hij zat te lezen in zijn strandstoel. Aanvankelijk had ze hem vanwege zijn donkere huid voor een halfbloed indiaan gehouden.' Kafka was een getraind zwemmer, in Praag zelfs korte tijd badmeester.

 Dan wordt ze door haar vriendin aan hem voorgesteld. Meteen spreken ze af voor de volgende dag, na het ontbijt op het strand. 'Voor de wandeling heeft Dora haar donkergroene strandjurk aangetrokken.' Gearmd, blootsvoets lopen ze door het zand. Het gaat nu vlug. Ze wonen samen in Berlijn tot het niet meer gaat. Ze volgt hem naar het sanatorium in Oostenrijk. Hij vraagt haar nog ten huwelijk, maar te laat.

 Als haar kleren nakomen verkleedt ze zich meteen: 'de gekleurde jurk voor Franz, zelfs als hij het niet meer zou zien, maar hij ziet het meteen, weet ook wanneer ze de jurk heeft gedragen, tijdens de eerste dagen in Berlijn, hij zegt Botanischer Garten. Ze houdt van de geplisseerde kraag, de bloemen, die misschien een beetje te meisjesachtig zijn, maar daar houdt hij juist van. Ze moet een paar keer voor zijn bed op en neer lopen, ze moet langzaam rondjes draaien of ze danst.'

 Kort daarna sterft hij. Ze wast hem.

Franz en Dora

 Stel je voor, Franz Kafka die samenwoont met een vrouw. Het is gebeurd, niet met Felice, niet met Milena, maar met Dora Diamant. Hij was veertig, zij vijfentwintig. In een Berlijnse buitenwijk.

 Vlak voor z'n dood, eindelijk ontsnapt aan Praag, het 'moeder­tje met klauwen' dat hem nooit losliet. Veel van de brieven en de aantekenschriften uit 1924 zijn door de Gestapo later bij Dora meegenomen en verdwenen. Michael Kumpfmüller maakte uit wat wel bewaard bleef zijn roman die vertaald 'De heerlijkheid van het leven' heet. Hoe leefden ze?

 'Op een dag leren ze een klein meisje kennen in het park. Ze staat moederziel alleen op het grasveld te huilen, daarom spreken ze haar aan. Ze kan nauwelijks praten, zo hard is ze aan het huilen, ze heeft haar pop hier ergens in het park verloren.'

 Franz gaat erop in. Hij verzint ter plaatse dat hij weet waar de pop is. En dat de pop hem een brief heeft geschreven. Die zal hij morgen meenemen. Ze spreken af voor de volgende mid­dag. En Franz schrijft 'brieven van de pop', waarin ze vertelt hoe ze zoekraakte, naar het station liep en aan zee kwam en vandaar in Afrika. De pop-brieven gaan drie dagen door. In de laatste staat: '...ook als pop heb je nu eenmaal zin tussendoor op reis te gaan, ze wil uiterlijk met Kerstmis terug zijn'. Maar de pop trouwt in Afrika met een prins en het meisje Katja legt zich bij dat geluk neer.

 De parallel. Kafka ontsnapte, net als de pop van Katja.  

 ps. Dora Diamant overleefde de oorlog en stierf in 1952 in Engeland. Het pop-verhaal komt uit haar boek 'Mijn leven met Franz Kafka'.  

Milena

 De brieven (1920-1922) van Franz Kafka aan zijn grote liefde, de journaliste Milena Jesenska zijn bewaard, je kunt je er deze kerst in begraven. Van haar - ze vertaalde hem ook in het Tsjechisch - zijn er maar acht. Wie was Milena? Aan Kafka's vriend Max Brod schreef ze in 1920 onder meer:

 'Ach nee, deze hele wereld is en blijft voor hem een raadsel. Een geheimzinnig mysterie. Iets wat hij niet volbrengen kan, en wat hij met ontroerend pure naïveteit in anderen bewondert, omdat het 'vlijtig' is. Toen ik hem van mijn man vertelde, die mij honderd keer op een jaar ontrouw is, die mij en tal van andere vrouwen in een soort ban houdt, begon zijn gezicht van een zelfde ontzag te stralen als die keer, toen hij van zijn directeur sprak, die zo snel kon typen en om die reden zo'n voortreffelijk man is, en als die keer toen hij van zijn verloofde [Felice Bauer] sprak die zo 'vlijtig' was. (...)

 'Hij is absoluut niet in staat te liegen, zoals hij niet in staat is zich te bedrinken. Hij heeft nergens toevlucht of onder­dak. Daarom is hij blootgesteld aan alles waartegen wij beschermd zijn. (...) 

 Van Milena is nu een boekje met vertaalde 'columns' verschenen uit die zelfde jaren, bij uitgeverij Voetnoot, 'De weg naar eenvoud'. Max Brod vond al dat ze gebundeld moesten wor­den.

Buizenpost

 Nog in de jaren '70 werd er in de toenmalige vpro-villa een buizenpost aangelegd, bedoeld om de aantekeningen van de telefoonredactie op de eerste verdieping zo snel mogelijk naar de live radio-uitzending beneden te transporteren. Het geluid bij aankomst van zo'n doorzichtige patroon was onvergetelijk.

 In het Praag van Franz Kafka waren rond 1920 alle kantoren met 'Rohrpost' verbonden en sprak hij met vriendin Milena per buisbriefje af. Een deel schijnt nog te werken. Alle grote steden hadden zo'n buizen-netwerk op perslucht met speciale postzegels. Het laatste bericht was dat het in Parijs nog tot aan de Perip­heri­que reikte en voor pakjes gebruikt werd, die helaas van­ daar door motorkoeriers verder gebracht moesten worden.

 Hoeveel wegverkeer kan sneller en goedkoper per buis? Nu ik dagelijks in de nauwe Amsterdamse binnenstad door scootertjes van de sokken gereden word begin ik te fantaseren over een langwerpig formaat pizza, en andere buisvormige etenswa­ren. In ziekenhuizen werkt het voor medicijnen nog steeds. Wie de buizenpost uitvond is niet bekend. Hij wordt steeds opnieuw uitgevonden.

Tags: 

November weer

 In Praag was ik in november '76. Daarna nooit meer. Omdat ik het zo wilde houden. Radiomaken over Franz Kafka. Omstreeks 1909 schreef hij:

 'Het is november. Het lijkt hem dat wel iedere maand een bijzondere betekenis heeft maar november nog een bijzonder toevoegsel van bijzonderheid. Voorlopig is daarvan weliswaar niets te zien er valt alleen maar een met sneeuw vermengde regen. Maar dat is misschien slechts de uiterlijke aanblik die altijd bedriegt want daar de mensen zich als geheel onmid­dellijk aan alles aanpassen en men toch in de eerste plaats naar het uiterlijk der mensen oordeelt, zou men eigenlijk nooit een verandering van 's werelds loop kunnen waarnemen...'

 Dit uit de bundel nagelaten teksten 'Huwelijk­svoo­rbereidingen op het land'. In het niet-affe titelverhaal ('hier ontbreken twee pagina's') is de hoofdpersoon, genaamd Eduard Raban op weg naar een provincieplaats waar zijn aanstaande op hem wacht. Hij heeft een portret van haar bij zich: 'Wat is ze krom,' dacht Raban, 'toen hij nu het portret bekeek, 'ze staat eigenlijk nooit recht en misschien heeft ze ook wel een ronde rug. Ze zal daar bijzonder op moeten letten. En haar mond is zo breed en de onderlip steekt ongetwijfeld hier naar voren, ja dat herinner ik mij nu ook. En die japon!' (...)

 Het wordt erger. Maar gelukkig voor Raban breekt het verhaal af voor hij haar zal weerzien. Een verandering van ’s werelds loop nemen we niet waar. Maar wat zegt dat?

Tags: 
Kafka en Ottla op vakantie in Zürau (1917)

Ottla en Franz

Kunnen ouders hun kinderen haten? Bij momenten zeker, mijn vader gaf regelmatig blijk van een vlammende haat jegens mij.

Nu de brieven van Franz Kafka (1883) en zijn jongste, liefste zusje Ottla (1892) in veiligheid zijn in Oxford en in Marbach, in het Duitse Literatur Archief kom ik er bij terug.
Bij die haat.
Ik las in Kafka's nooit verstuurde 'Brief aan mijn vader'.
(1919) Daarin schrijft hij: 'Onder normale omstandigheden als ze niet speciaal in nood of gevaar verkeert voel je alleen haat voor haar; je hebt me zelfs toegegeven dat ze je volgens jou  opzettelijk voortdurend leed en ergernis bezorgt en dat ze daar heel tevreden mee is. Ze zou een duivel zijn.'
Vaak is de 'Brief aan mijn vader' overdreven genoemd.
Ten onrechte. Een kind registreert zuiver.

Ottla was het oneens met publikatie van Kafka's ongepubliceerde werken (Amerika, Het Proces, Het Slot etc.) door Max Brod, ze vond dat zijn testament gerespecteerd had moeten worden: vernietigen.
Ga er van uit dat ook haar briefwisseling met haar broer daaronder viel.
Er valt nogal veel voor te zeggen.
 

Tags: 
Aloïs Hitler (1837-1903)
Hermann Kafka (1852-1931)

Vaders

 Nog een keer dan. James Hawes maakt een wel erg ongepaste grap in zijn 'Excavating Kafka'. Hij bespreekt de conflicten tussen vaders en zonen in het Habsburgse rijk, rond 1900. De moderne tijd botste met de oude. Veel zoons rebelleerden tegen het ouderlijk gezag. Zoals Kafka tegen zijn vader Hermann in de beroemde 'Brief aan mijn vader' (1919).En neem deze twee. Hawes citeert nog een weinig ruimdenkende vader, beschreven door een zoon die niets voelt voor de ambtenarenloopbaan die hem is toegedacht. Nee, hij wil kunstenaar worden, deelt hij zijn vader mee. En dan staat er:

 'Mijn vader was een paar momenten sprakeloos:"Schilder? Kunstenaar?"Hij twijfelde aan mijn verstand. Of misschien dacht hij dat hij me had misverstaan of verkeerd begrepen. Maar toen hij zich realiseerde hoe de zaak lag en in het bijzonder, toen hij voelde dat het me ernst was, ging hij er met alle vastberadenheid tegenin. Voor hem was dat een makkelijke beslissing, want van rekening houden met waar ik misschien werkelijk toe in staat was kon eenvoudig geen sprake zijn.

 "Kunstenaar? Nee, nooit, over mijn lijk!"'Deze vader en zoon waren Alois en Adolf Hitler.

 ps. Hawes beschrijft vader Kafka, goed gedocumenteerd, als heel toegevend en inschikkelijk.

Tags: 
ander gxzicht
handschrift

Excavating Kafka (3)

 Wat maakt de verhalen van Kafka zo goed?James Hawes geeft een antwoord dat ik nog lang met me zal dragen. Het is hun ongerijmdheid. Die de ongerijmdheid van het leven is. Dat laat hij zien aan de hand van het verhaal 'Das Urteil' waarin een oude, gebrekkige vader - 'out of the blue' - zijn zoon veroordeelt tot de dood door verdrinking. Waarna de zoon het huis uit stormt en zich van de brug af stort, in de rivier.

 Een verhaal schijnbaar zonde enige logica. Toch moet het zo zijn, weet de lezer. Zo zijn vaders, zo zijn zonen. Het is niet dat de vader 'gelijk heeft' zegt Hawes, hij wint eenvoudig de strijd van de wil.De zelfde schijnbare ongerijmdheid zie je in Het Proces, waarin Jozef K. wordt veroordeeld, maar door wie? Waarom? Hij wordt veroordeeld. Geen ontkomen aan. Zo werkt het. Ga na hoe het toegaat in families, in vergaderingen of andere groepsprocessen.

 Sommige argumenten of beter gemoedsbewegingen blijken - tegen alle redelijkheid en logica in - opeens doorslaggevend. Waarom? Er is een groot verschil tussen de wereld zoals hij zou moeten zijn en zoals hij is. Dat is al zo sinds het boek Job. Dat verschil is de grondstof van Kafka's verhalen. Aldus James Hawes.Voor de hand liggende dingen, maar wie zegt ze?

Tags: 
Hansi Szokoll en Franz Kafka

Excavating Kafka (2)

Deze foto kent elke Kafkaliefhebber, althans de rechterkant ervan. Genomen in 1908 in een Praagse studio. De bolhoed was geen uitzonderlijke dracht voor een jonge advocaat. Maar verder? Waarom werd de foto gemaakt? Wie is de vrouw. James Hawes geeft antwoorden.

Ze heette Hansi Szokoll en werkte als actrice, model, hoe noem je het. Kafka was met haar naar bed geweest, zag haar dat jaar vrij vaak. Hij schreef vriend Max Brod enthousiast over haar 'jongensachtige lijf'. Volgens Brod vermeldde hij opgewekt dat ook 'een heel eskadron cavaleristen' van dat lichaam had genoten. Rijke jongens als Franz en Max hadden zulke vriendinnen. In Kafka's werk komen ze vaak voor. Denk aan Frieda, het barmeisje uit Het slot en aan de figuur Pepi. In Het Proces zijn het oa. een wasvrouw en een typiste. Karl Rossman in 'Amerika' wordt zelfs overzee gestuurd na een affaire met zo'n meisje. Wat de rol van de hond was weet niemand. Maar dat Hansi Szokoll in het - toch zo uitgebreide - Kafka onderzoek helemaal niet voorkomt verbaast James Hawes eigenlijk niet.Ze past niet in het beeld dat we graag van Kafka hebben, zegt hij. ps. Ja, Hansi wordt meestal van de foto afgesneden.

Tags: 
Milena Jesenska
Grete Bloch

Excavating Kafka (1)

 Tussenbeide neus ik in het brutale en amusante boekje 'Excavating Kafka' van James Hawes. Hawes leert me hoe goedgelovig bevooroordeeld ik tegen het van Kafka overgeleverde beeld heb aangekeken. Hij leert me belangrijke bronnen als levenslange vriend - en bezorger van het nagelaten werk - Max Brod en geliefde Milena Jesenska met gepast wantrouwen te bekijken. En vooral om Kafka zelf nooit te vertrouwen.

 Zijn verloofde Felice Bauer ontdekte dat hij achter haar rug afspraakjes maakte met haar vriendin Grete Bloch. Ze zouden elkaar ontmoeten in Gmünd, halverwege Praag en Wenen (1913).Hij stuurt haar een dienstregeling van de treinen. Maar Grete verklapt het haar vriendin.

 Wat hij over zijn seksuele ervaring vertelt in de Milena- brieven is, zegt Hawes, moeilijk te rijmen met wat daarover in de 'Brief aan de vader' staat. En, heel sterk, als hij in 1920 met Milena afspreekt is dat weer in Gmünd. Hij stuurt haar zelfs de zelfde dienstregeling als Grete zeven jaar eerder. Hawes komt met een heel plausibele uitleg. Er waren meerdere Franz Kafka's.

 De pijnlijk wereldvreemde Kafka uit de Milena-brieven bestond naast de ter zake kundige functionaris van de Arbeiders Ongevallen Verzekering. Niet vreemd voor een schrijver.En, wordt Georg uit het verhaal 'Das Urteil' niet met zoveel woorden beschreven als een duivelse persoon? Of in Kafka's eigen woorden 'duivels in alle onschuld'?Wat zeggen de deskundigen?

Tags: 

Pagina's