Terug naar Van Oudshoorn

 Meesterdrukker Jaap Schipper stuurde me het tweede deel van de dagboeken van J.van Oudshoorn (1934-1943). Weer een sterk staaltje, waarin zelfs een facsimile van een brief van Boutens met bijschrift van Van Deyssel en meer.

 Met drukwerk verzinken in de tijd. In dit deel weer de mengeling van dromen, overwegingen, herinneringen en dingen van de dag. Alles met de intensiteit die zijn boeken laat voortleven. Zo dat het pijnlijk wordt: 'De pijn, die er ligt in de sensatie van het weder intens beleven van "grauw" verleden (open ramen huiskamer Leiden Zaterdags avon­ds), de smart van het mysterie "voorbij" (...).

 In zijn inleiding citeert Jan Paul Hinrichs: 'Een mensch bevindt zich in den overgang, in een betrekkelijk nergens. Niet meer hier, nog niet daar enz. In wording enz.'

 Maar ook een droom als deze, op 20 september 1942: 'Met Van Deyssel domino gespeeld. Hij speelt valsch en rookt bovendien mijne cigaretten weg - (realiteit: Vrijdagmiddag 18 na distributie bij Gouden Hoofd Boutens ontmoet (...)'

 Veel denken over zelfmoord in deze jaren: 'Hij wilde van kerkhof veranderen, omdat langs de strook, waar hij kwam te liggen, teveel treinen voorbij begonnen te komen. Dit zou hem op den duur te onrustig worden. Maar is een dergelijk als posthume bedoelde voorzorg belachelijker, dan de beschikking een zoo en zoo gebeeldhouwde grafsteen te willen hebben. (...)' 

Liefde en aardappelen

 Van de vijf zusters van haar moeder leeft tante Liza nog als de camera van Aliona van der Horst het verhaal binnenkomt. Ze heeft een zesde deel van het familiehuis geërfd. Maar er zijn verbouwplannen. Tante Ljoeb­a, die net gestorven is, was communiste, en werd gelovig.

 Waar komt Aliona voor? Over het verleden praten? Waarom? Alles was toch heel gewoon. Je moest de oogst binnenhalen, niet voor jezelf maar voor de soldaten die het land verdedigden. En dan viel er wel eens iemand uitgeput, dood neer. Kinderen stierven en die begroef je. Stalin en Lenin waren er, en dat was dat.

 Niemand huilde. Tante Liza zegt: 'Een mug die ik nog niet eens zie vliegen daar maakt jij een olifant van.'

 Er is eigenlijk niets te vertellen. 'Liefde is aardappelen', daar komt het op neer. Een perfect tegengif tegen onze emotie-industrie waarin iedereen om strijd zijn slachtoffer­verhaal opdist.

 Het schitterend gefilmde oude houten huis, met alles dat zich in de loop van levens heeft opgehoopt vertelt het verhaal. Aan het eind wordt het grotendeels gesloopt. Ook de appelboom uit de verhalen is verdwenen. En mensen moeten sterven, er zijn niet genoeg planeten voor ze, zegt tante.

 Haar begrafenis is het hoogtepunt. Zo doe je dat. En, zo maak je zo’n film.

Waakvlam

 Op 11 oktober, na het zien van de film 'Loveless' van Zvyagintsev schreef ik over ouderliefde en het ontbreken ervan.

 Jan van der Haar, vertaler van grote Italianen als Bassani, Malaparte, Pasolini, vroeg zich af of ik zijn dichtbundel 'Ouderliefde' (uitg. BK18sous, 2014) kende? Nee, geen wonder, Ouderliefde verscheen 'in alle stilte, zonder recensie-exemplaren'. De taal van een rouwbericht. Jan stuurde de bundel. Zijn ouders en de strenge wereld waarin hij opgroeide, St. Maartensdijk op Tholen, zijn het onderwerp. Als je hem leest begrijp je zijn 'in alle stilte'. Dit is 'Onverzekerd', over de dood van zijn moeder:

 Met blauwe nagels, lippen,/ zwaailichten reed zij weg.

 Bij het opendraaien van het/ blik doperwtjes en worteltjes

 snikte hij vreemd onvaderlijk./ Ik nam de pan van hem over.

 Brancard en ziekenhuis waren/ zo lang mogelijk uitgesteld.

 De waakvlam op het fornuis/ wist feilloos van de situatie:

 onverzekerd zijn van zuurstof,/ warmte, ademloze ouderliefde. 

Diana Mitford

 Diana (1910-2003), de mooiste van de zes zusjes Mitford, trouwde In oktober 1936 in het geheim met Oswald Mosley, leider van de Britse Unie van Fascisten. Het gebeurde bij Joseph Goebbels thuis in Berlijn. Hitler was erbij­.

 Zij en zus Unity - 'een perfect voorbeeld van Arische vrouwelijkheid' - stonden op goede voet met Hitler, Himmler, Goering en andere nazi-kopst­ukken. Laura Thompson schreef er het boek 'Take six girls' over, zie eerder. Diana komt ook veelvuldig voor in de autobiografische romans van zus Nancy.

 Bij Thompson vond ik ook haar grootse plan om een radioze­n­der te installeren die Engeland kon bestrij­ken met nazi-propaganda. Hitler zag er wel wat in.

 In 1938 kreeg Diana te horen dat er plannen waren voor een zender op een eiland in Noordzee. Wellicht een van de bezette Channel Islands. Maar bij het uitbreken van de oorlog werd het project opgegeven.

 In 1940 werden Diana en Mosley gearresteerd en de British Union of Fascists ontbonden. Maar Churchill was goed op ze. Op het gevangenisterrein kregen ze een eigen huisje met groentetuintje. Ze mochten zelfs medegevangenen als personeel aannemen. In 1943 werden ze vrijgelaten. En na de oorlog bleven ze politiek actief met de nadruk op protest tegen immigratie van niet-blanken in het Verenigd Koninkrijk, lang voor Brexit.

Tags: 

Winter in 1410

 Steeds bekijk ik de prenten van de gebroeders Van Limburg, zoals afgebeeld en toegelicht in het boek van Verhoeven en Stufkens. De toelichtingen zijn bewonderenswaardig praktisch, zoals ook de tekeningen zelf dat zijn.

 Bij de Februari-prent uit het getijdenboek 'Tres riches heures' (vanaf 1410) van de Duc de Berry - de waarschijnlijk eerste winterprent in West-Europa - zie je omheiningen van gevlochten wilgentenen zoals ze nog steeds bestaan en een rijtje bijenkorven, van gevlochten stro. Iedereen hield bijen, er was geen andere zoetstof en van de was maakte men kaarsen - voornaamste lichtbron - die gewijd werden bij Maria-Lichtmis op 2 februari. Er wordt brandhout gehakt.

 In de boerderij zitten een meid en een knecht zich te warmen bij het vuur, met ontbloot onderlijf, want ondergoed bestond nog niet. De boerin zit naast ze.

 Toen het Amerikaanse blad Life begin jaren '50 voor het eerst in kleur verscheen stond de Van Limburg-kalender er integraal in. Maar de redactie had de geslachtsdelen van meid en knecht laten wegretoucheren.

 Wat de vrouw rechts, met de witte omslagdoek en de rode rok doet of zojuist nog deed wordt helaas niet uitgelegd. Dit schitterende boek werd uitgebracht door Vantilt, tgv.de Maelwael-tentoonstelling in het Rijks.

Tags: 

Uit het raam vliegen

Kreeg weer de kans de kijkdozen, de open doekjes - hoe noem je ze? - van Marit Dik van nabij te zien. Ze doen denken aan wat ik weet van de 'tableaux vivants' uit de 18de en 19de eeuw, de voorgangers van de bloemencorso's en jawel, de 'living statues' van nu.

 In de oude tijden werden zo bijbelpassages - Franciscus van Assisi deed het al - of his­torische gebeurtenissen uitgebeeld.

 Alleen bij Marit Dik leven de figuren niet, ze heeft ze bij elkaar geknipt en in decors gezet. Wat je ziet zijn bevroren scenes uit vreemde toneelstukken. Maar dan vele malen verkleind. Met zorgvuldig uitgewerkte mini-decors.

 Als kijker steek je je reuzenhoofd met camera in zo'n scene. En merkt dat die er van alle kanten, van boven van onder, van opzij, steeds weer anders uitziet. De voorstellingen beginnen te leven. Je gaat je er dialogen bij voorstellen, hoewel ze allemaal 'ohne Worte' zijn. Alleen een enkele titel verklapt wat, zoals 'Make my day (the kitchen)' of 'Uit het raam vliegen'. Er ontstaat een multidimensionale film.

Tags: 

Rolina Nell in Charlois

 Het oude dorp Charlois ligt verscholen, ingebouwd in Rotter­dam-Zuid. Daar vond ik op de laatste dag van haar expositie - samen met Marit Dik - Rolina Nell, die van knoopjes weet. En van plooien.

 Sommige van haar getekende hemdjes en jurken kocht ze in­ Leip­zig, waar ze een tijdje werkte en dat is te zien. Aan de DDR-knoopjes van kunststof denk ik. En aan lang vergeten fantasie dessins, misschien in synthetische stoffen. Details zijn het, verrassend afgesneden en met potlood getekend. Geen gezichten hier. Kleren, lijf. Alles op het doorschijnende af.  De vrouw zelf is er ook. Ze treedt op in schilderijen in ei tempera. Een meisje met verward haar, gespreide armen en een geheven been. Wat doet ze? Danst ze? Slaapwandelt ze? De witte s­choenen en het motief op de jurk zetten haar buiten de wereld.  

 Ook heel mooi is ze - is zij het weer? - als ze zich met druip­ende haren buigt over een plastic emmer waarin ze zo te zien die haren net gewassen heeft.

 Het was de laatste dag in Charlois. Op de site van Rolina Nell staat meer.

Stilte in Marseille

 In zijn beschrijving van de oude haven van Marseille, te vinden in de bundel stukjes 'Denkbeelden', zegt Walter Benjamin iets over geluid en stilte.

 Wandelend door een uithoek van het havenkwartier vergelijkt hij de geluiden met vlinders boven bloembedden. Hij krijgt zin ze met een vlindernetje na te zitten 'tot ze heen en weer dartelend wegfladderen de stilte in.'

 En dan komt dit: 'Want nog hebben in deze verlaten uithoeken alle klanken en dingen hun eigen zwijgen, zoals er rond twaalf uur 's middags op heuvels een zwijgen van de hanen, een zwijgen van de hakbijl, een zwijgen van de krekels bestaat. Maar de jacht is gevaarlijk en op het laatst zijgt de achtervolger ineen, wanneer van achteren als een reusachtige horzel een slijpsteen hem met zijn sissende angel doorboort.'

 Stilte, tastbaar, voelbaar. Aanweziger dan geluid.

 Wat doet denken aan Franz Kafka, die naast schrijven, wat zijn bestemming was, ook het 'nietschrijven' onderscheidde. Een geladen dreiging die heel zijn bestaan ondermijnde.

Moderne kunst

 Wat is en blijft er zo grappig aan moderne kunst? In cartoons komt het onderwerp altijd weer terug. Het begon in Amerika bij Steinberg en anderen, en werd een standaard onderwerp. Marcel van Eeden weet er weg mee en laatstelijk vooral Gummbah.

 Die van geen ophouden weet. In zijn meta-cartoons. vol gezwijmel van kunstenaars en adepten. 

 Ooit was het 'dat kan m'n zoontje ook', wat veranderde in 'je mag er in zien wat je wilt'. Rorschach-vlekken doemden op. Wat je erin zag zei iets over jou. Daarna kwam de openlijke agressie, die zich bij VVD en PVV-politici uitte in het schrappen van subsidies.

 Een verhaal apart is Hergé. Ik was bij hem in Brussel op de Avenue Louise 162 en daar, in zijn werkkamer aan de achterkant hingen de moderne schil­derijen en beeldhouwwerken die hij verzamelde. Ooit wilde hij zelf kunstenaar worden. Toen het strips werden veranderde de schilder Georges Remi zijn naam in Hergé (Remi, Georges).

 In zijn laatste, unvollendete 'Kuifje en de alfa-kunst' (1987) is een kunsthandelaar van plan Kuifje te doden,  in polyester te gieten en als kunstwerk te verkopen. Strip en kunst ineen, heel letterlijk. De schetsen en wat dialoogregels werden later uitgegeven. De trekst bij het plaatje, waarop Jansen en Jansens binnenkomen terwijl Haddock de letter H (van Hergé, lijkt me) in handen heeft: 

JANSEN: Nee maar! Waar komt dat vandaan? Waar dient het voor?

HADDOCK: Het is een H. Het dient nergens voor!!! Het is Alfa-kunst, dat is het! En het dient nergens voor!

JANS(S)ENS: Aha! Ah ja! Ah! Ha, ha, ha, Ja, ja.

Ouderliefde

 Wat ouderliefde of het ontbreken ervan met een kind doet blijkt pas als het mis gaat. Aleksej van twaalf geeft het op en keert niet terug van school naar huis.

 Gaandeweg begrijp je in de film Loveless van Andrey Zvyagintsev - van wie ik eerder het mooie The Return zag en Leviathan - hoe het gemankeerde huwelijk van de ouders ontstond. Moeder ontsnapte aan een liefdeloze moeder, vader is een ijskonijn. Hun huwelijk bleek een misverstand het jongetje ook. Wat een kind is en hoe ermee om te gaan, ze zullen het nooit leren.

 Het massale zoeken - in Rusland net als hier - komt op gang. Meestal keren kinderen na hooguit een weekje wel terug zegt de politieman. Maar dan komt de vrijwilligersbrigade toch in het geweer.

 De zoekers vinden een vriendje en vragen naar hun geheime 'honk' - wat in mijn jeugd hun hut heette. Als je wilt weten waar een jongen zich verstopt is dat meestal niet moeilijk. Al had niemand de mijne ooit gevonden. Misschien geldt dat ook voor de geheime plek van Aleksej. Met zulke ouders moet je wel zo'n plek hebben. Lastig te vinden in zo'n luxe Moskouse buitenwijk. 

 Toen mijn moeder gestorven was wist ik dat zij degeen was die me altijd weer had gezegd 'dat het wel goed zou komen', wat 'het' ook was. En hoewel mijn vader de tegenovergestelde boodschap uitzond bleek de hare sterker. Aleksej had pech, die vond dat vertrouwen bij geen van beide ouders.